Senaryo ve yönetmenlikte ortaklaşan Severin Fiala ve Veronika Franz’ın ilk uzun metrajlı bu filmi, kayıp ve tutulamayan yas üzerine karanlık bir film. Film katalogdan fırlamış gibi duran modern bir ev görüntüsü ile başlar. Hikâyenin geçtiği bu ev, Avusturya kırsalında, bir ormanın kıyısında yer alan, tekinsizlik hissi veren bir evdir. 9 yaşındaki ikiz oğlanların anneleri, yüzünde kapsamlı bir estetik operasyon geçirip eve gelmiştir. Çocuklar yüzü sargılı olan ve pek de şefkatli davranmayan bu kadının anneleri olmadığından kuşkulanır. Filmi ikizlerden Elias’ın gözünden takip eder, kuşkularını türlü deneyler ve araştırmalarla doğrulamasını beklerken Elias’ın paranoyaları içinde kaybolup karanlık bir sona varışına tanıklık ederiz.
  Psikanaliz bir keşif değil icat kabul edilir kimine göre, yüzyıllardır sanatçıların yaptığı şeye dair bir icat. Bu yönüyle sanat da bir icat olabilir mi? Kayıpla baş etmede bir yas/lanma aracı? Bu filmi tüm zorlayıcı duygulara karşın izleme ve konuşma motivasyonumuz başka ne olsun ki! Bizi şaşırtan, taşkın duygular uyandıran şeylere yönelik bu merakımızla sistemimizi zora sokup yeni sinapslar yapmaya, dünyayı yordama ve öngörme kapasitemizi arttırmaya çalışıyoruz. Bebekliğimizden beri bitmeyen kaybetmelere hazırlık yapmak, o temel çaresizliği tekrar yaşamamak için.
  Bebek o temel çaresizlikten annenin dili ile çıkmıştı. Anadil! Filmin ilk isminin çeviriler arasındaki dönüşümünü de düşünelim. Ich Seh Ich Seh – Goodnight Mommy - Ölümcül Oyun? Çeviride kaybolmuş denebilir kolaylıkla. Öte yandan bu deneyime herkes kendi anadili ile seslenmiş. Tüm bedeni ile açlıktan kasılıp kıvranan bebeğine anne gözleri parlayarak, şefkatle ‘acıkmış mı benim bebeğim?’ dediğinde bebek daha yedirilmeden doyar. Artık çaresiz değildir, deneyimi bir isim almıştır. Böylece acılar bir öyküye, insan da öyküsü olan bir hayvana dönüşür. Oysa bu evde annenin yüzü yok, Elias aynasını kaybetmiş. Dil yok. Çok ağır bir sessizlik var. Elias acıdan kıvranıp durdu, ‘benim kardeşim öldü’ diyemedi. Öyle ürkütücü bir sessizlik ki biz de Elias’ın zihninin içine çekiliverdik. Çünkü dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır der Wittgenstein. Repertuarındakisesleri, görüntüleri geviş getiren psikotik bir zihindeyiz, artık tek gerçek burası.

  İnsan yavrusunun insanlaşması, her dönemeçte yaşanan kayıplar ve kazanımlarla bütünleşebilmeyle mümkündür. Önceki ben ile sonraki beni, önceki nesne ile sonraki nesneyi bağlayabilmek bir güçtür. İlişkilerin tamamından edinilen kümülatif bir güç. Evi de satışa çıkaran anne bu bağlantıyı yok etmiş. Bir boşanma, bir estetik ameliyat ile önce ve sonra arasındaki kopmayı somutlaştırmış. Elias’ın zihninden çıkabildiğimiz anda anlıyoruz ki bu anne Elias’ın var etmeye çalıştığı eskiyi yok etmeye çalışıyor. Yüzünde bu kapsamlı değişim ile aşinalığı da yok etmiş. Ne karşılıklılık var ne tanıdıklık! Tıpkı depresif bir anne gibi, çocuğunu niyetleri olan bir varlık olarak göremiyor. Bazen eşleşme bulunamıyor, bazense zalimleşiyor. Annesini/aynasını kaybeden Elias kendinden daha da kopuyor, adını koyamadığı bu acı deneyiminde tamamen yalnızlaşıyor. Ölü kedide ölümü ararken ne kadar çaresiz! Onu su dolu akvaryumla salonun ortasına koymak, bir yardım çığlığı gibi. Lucas’ın ölümünü yeniden sahneleyerek Elias belki de hatırlamaya çalışıyor. Çünkü temelde yas, unutmakla değil hatırlamakla ilgili. Yüzü sargılı o kadın, kendi karnından çıkmış olan böcekleri boğarken sanki Elias’ın karanlığını boğuyor. Kedi gibi, Lucas gibi, böcekler de boğuluyor. Nizar Ali Badr, Kel Dağı’nın Suriye eteklerinden topladığı çakıl taşlarıyla bozup bozup yaptığı sahnelersayesinde bizi de davet edebildiği bir anma mekânı oluşturur ya, Elias da topladığı bu böceklerle neler yapabileceğini arıyordu belki. Oysa annesi böceklere başka bir işlev verdi, boğulmak. Demek ki bu kadının Elias’ın karanlığına yeri yok. Bu onun şefkatli annesi olamaz. Tekinsiz biri zaten. O bir zalim olmalı! Hayal kırıklığını simgeleştiremeyen özne zulüm nesnesini dışarıda bulur ve ona saldırır. Köpekdiş’teki kedi gibi, ya da bir zamanlar popüler bir öfke nesnesi olan fetöcüler gibi, uzun zamandır parmakla ilk suçladığımız suriyeliler gibi. Bu tekinsiz evdeki tekinsiz öteki; anne.

  Bebek yaşadığı temel çaresizlik nedeniyle ömür boyu ötekilerle bağlar kurmaya yazgılıdır der Freud. Parça parça kayıplar yaşayıp azalırken bütünleşmek ancak toplumsal bağlarla mümkündür. Kişi kendi kayıp gerçeğini duyarlı, açık, sabırlı ve yas tutmayı bilen bir ötekiyle kazanabilir. Ne yazık ki bu anne-çocuk ikilisi için bir öteki yok. Tedirginlikle karışık bir hüzün duyuyoruz izlerken. Estetik algımızla oynayan, modern, sade ve şık bir ev. Ama soğuk, donuk, cansız. Yiyecekler bile dondurulmuş. Sıcak bir çorba geçmiyor Elias’ın boğazından. Bu evdeki tek sıcaklık Elias’ın ateşleri. Ateşe ihtiyacı olan bir çocuk Elias. Isınmak mı istiyor? Bir ölü arıyı güneş ışınlarıyla yaktığını görüyoruz, görüş alanında annesi var. Acaba ısınırsa canlanacağını düşünmüştü de öfkesi yoldan mı çıktı? Kendini evden kurtardığında da önce alevlerin içinde bir adama yöneliyor. Ama adamın yanına yaklaşamıyor bile. Rahibe gidiyor. O da Elias’ı kandırıp bu zalimin ellerine teslim ediyor. Artık kendi başının çaresine bakmak zorunda, bu civarda bir baba yok.

  Önemli bir nesnenin kaybı sonrası nesnenin bir parçasını, hem de iyi bir parçasını içe almaya ihtiyaç duyarız. Kabilelerde ölünün bedeninin parçalanması ve kabile üyelerinin bir parçasını yutmasından, şimdilerde cenaze törenlerinde neredeyse toplu bir ayin gibi bütün iştahsızlığımızla yediğimiz helvaya uzanan binlerce yıllık bir ritüel. Bu yönüyle içe alan beden de bir anma alanına dönüşür. Hatta yası tutanın beden olduğunu söylemek uygun olur belki de. Zaman zaman aç bırakılan Elias neyi içe almıştı acaba? Açlıktan kasılıp kavrulan bebeğin şelalelerce sütü olan anne memesine yönelik o paranoid agresyonu gibi, parçalarcasına saldırıyor Elias. Annesini bağladıktan sonra iştahla yemek yediği bir anda hamamböcekleri de masada ona eşlik ediyor. Onları elleriyle besliyor. Dondurulmuş yemeklerle dolu bu ev Elias’ın karanlık tarafını besliyor. Annesinin ılık sütü, yumuşak memesi belki onu gerçek annesiyle buluşturabilir, depresif pozisyona geçmesini sağlayabilirdi. İçlerini ısıtan bir çorba içebilselerdi beraber, helvası kavrulsaydı Lucas’ın, nasıl olurdu ki? Cenaze, anma töreni, mezarlar gibi yaratıcı eylemler yas tutmayı kolaylaştırırken Lucas için anma töreni filmin sonunda geliyor ve artık çok geç. Elias öfkesi ve acısıyla evi koca bir meşaleye dönüştürüyor ve bu ev artık bir anıt mezar.
Not: Mersin Sinefil Sinema Derneği’nin film kulübü kapsamında yapılacak tartışma için yazar tarafından hazırlanan metin genişletilerek yeniden yazılmıştır.

Bu yazı daha önce PsikeSinema'nın 60. sayısında yayınlanmıştır: https://psikeart.com/tum-sayilar/dergiler/psikesinema/sayi-60-bunuel-sinemasi/